Kur në hapësirën publike ngrihet çështja e të rinjve në Mal të Zi, zakonisht fillohet me fraza për „themelet e shoqërisë“ dhe „të ardhmen që na përket“, për të kaluar shumë shpejt te statistikat e zymta, shkalla e lartë e papunësisë dhe kolona gjithnjë e më e gjatë e atyre që mendojnë të largohen nga vendi.
Sipas Ligjit për Rininë, të rinj konsiderohen personat nga 15 deri në 30 vjeç. Të dhënat e Entit të Statistikave (MONSTAT) tregojnë se Mali i Zi përballet me sfida serioze demografike, përfshirë plakjen e popullsisë, ndryshimet natyrore të popullsisë dhe flukse të theksuara migratore. Problem i veçantë paraqet zbrazja afatgjatë e disa komunave në veri të vendit, ndërsa rajoni qendror dhe ai bregdetar tërheqin pjesën më të madhe të popullsisë dhe aktiviteteve ekonomike.
Kur shikohet përditshmëria e këtij brezi, vërehen disa probleme themelore. Në radhë të parë janë qasja e vështirësuar në tregun e punës dhe mospërputhja e thellë midis një pjese të sistemit arsimor dhe nevojave të ekonomisë. Të rinjtë, pas përfundimit të shkollimit, shpesh hyjnë në tregun e punës pa përvojë të mjaftueshme praktike dhe pa aftësitë që kërkojnë punëdhënësit, ndërsa një pjesë e tyre punësohet në sektorë si turizmi, gastronomia dhe shërbimet, ku format sezonale dhe të pasigurta të punës janë ende të pranishme.
Përveç punësimit, çështja e banimit përbën një nga sfidat e rëndësishme për pavarësinë ekonomike të të rinjve. Rritja e çmimeve të pasurive të paluajtshme dhe qirave në zonat urbane e vështirëson pavarësimin dhe kontribuon që një numër i madh të rinjsh të qëndrojnë më gjatë në familjen e prindërve. Në të njëjtën kohë, mundësitë e kufizuara për zhvillim profesional dhe pakënaqësia me mundësitë për përparim kontribuojnë në largimin e një pjese të të rinjve të arsimuar nga vendi. Largimi i të rinjve dhe i njerëzve të kualifikuar kështu bëhet jo vetëm çështje ekonomike, por edhe demografike dhe zhvillimore.
Si përgjigje ndaj një pjese të këtyre problemeve, Qeveria e Malit të Zi miratoi Strategjinë për Rininë 2023–2027. Strategjia njeh nevojën për krijimin e kushteve më cilësore për kalimin e të rinjve në moshën madhore, pjesëmarrjen e tyre aktive në shoqëri, përmirësimin e politikave rinore dhe veprimin ndërsektorial të institucioneve.
Një nga aspektet e rëndësishme është pozita e të rinjve në tregun e punës. Strategjia njeh nevojën për përmirësimin e punësueshmërisë së të rinjve, zhvillimin e njohurive dhe aftësive, nxitjen e sipërmarrjes dhe krijimin e kushteve më të mira për pavarësinë e tyre ekonomike. Veçanërisht i rëndësishëm është lidhja e arsimit formal me njohuritë praktike dhe nevojat e tregut të punës, duke përfshirë zhvillimin e kompetencave digjitale.
Strategjia i kushton vëmendje të konsiderueshme edhe shëndetit mendor të të rinjve. Zhvillimi i shërbimeve më të qasshme, mbështetjes dhe programeve në komunitet është një përgjigje e rëndësishme ndaj problemeve me të cilat përballen të rinjtë, veçanërisht duke pasur parasysh se një numër i konsiderueshëm i të rinjve që përjetojnë probleme psikologjike nuk kërkojnë ndihmë profesionale.
Megjithatë, miratimi i strategjisë në vetvete nuk garanton ndryshime në praktikë. Pyetja kryesore është zbatimi i saj. Efektet e politikës rinore varen nga fondet në dispozicion, kapacitetet e institucioneve, cilësia e shërbimeve rinore, koordinimi ndërsektorial dhe përfshirja reale e të rinjve në procesin e marrjes së vendimeve. Prandaj, suksesi i Strategjisë nuk duhet të matet vetëm me numrin e masave të miratuara, por me ndryshimet konkrete në jetën e tyre.
Programet evropiane tashmë të disponueshme për të rinjtë në Mal të Zi
Integrimi evropian nuk nënkupton vetëm harmonizimin e ligjeve me rregullat evropiane. Ai përfshin edhe ndryshime në institucione, standarde, politika arsimore, tregun e punës, mbrojtjen e të drejtave dhe mënyrën se si funksionon shteti.
Një nga mënyrat më të dukshme se si të rinjtë në Mal të Zi mund ta ndiejnë tashmë dimensionin evropian është përmes programeve të Bashkimit Evropian. Një vend të veçantë ka Erasmus+.
Megjithatë, është e rëndësishme të bëhet një dallim i saktë: Mali i Zi nuk është vend i asociuar në programin Erasmus+ në kuptimin e plotë. Kjo nuk do të thotë se të rinjtë dhe organizatat nga Mali i Zi nuk mund të marrin pjesë në projektet Erasmus+. Përkundrazi, vendi ynë merr pjesë në aktivitete dhe projekte të ndryshme përmes mekanizmave të parashikuar për vendet e Ballkanit Perëndimor.
Përmes projekteve të tilla, të rinjtë mund të kenë mundësi për mobilitet ndërkombëtar, shkëmbim përvojash, zhvillim të aftësive gjuhësore dhe digjitale, arsim joformal dhe njohje me bashkëmoshatarë nga vende të tjera evropiane. Për studentët, punonjësit rinorë, organizatat e shoqërisë civile dhe aktorë të tjerë, programe të tilla përfaqësojnë një nga mënyrat më konkrete të lidhjes së Malit të Zi me hapësirën evropiane të arsimit dhe rinisë.
Një rol të ngjashëm ka edhe Korpusi Evropian i Solidaritetit. Përmes projekteve konkrete, të rinjtë nga Mali i Zi mund të marrin pjesë në aktivitete ndërkombëtare vullnetare dhe solidare, në fusha si ekologjia, kultura, përfshirja sociale dhe puna me komunitetin. Në varësi të projektit dhe rregullave të tij, pjesëmarrësve u ofrohet mbështetje për shpenzimet që lidhen me pjesëmarrjen.
Përveç mobilitetit, projektet evropiane krijojnë mundësi për zhvillimin e aftësive digjitale, edukimit mediatik, sipërmarrjes, aktivizmit rinor dhe formave të tjera të arsimit joformal. Në këtë mënyrë, BE-ja nuk ndikon vetëm në mundësinë e të rinjve për të udhëtuar, por edhe në njohuritë, përvojën dhe aftësinë e tyre për t’u përfshirë në proceset shoqërore dhe ekonomike.
Çfarë do të ndryshonte anëtarësimi?
Ndryshimi më i madh i mundshëm vjen me anëtarësimin e plotë të Malit të Zi në Bashkimin Evropian. Sot të rinjtë nga Mali i Zi mund të përdorin programe të caktuara evropiane dhe të përfitojnë nga ndihma para-anëtarësuese, por anëtarësimi i plotë hap një hapësirë më të gjerë për përdorimin e politikave dhe instrumenteve që janë në dispozicion të shteteve anëtare.
Një nga përfitimet më të rëndësishme të mundshme është liria e lëvizjes së punëtorëve. Anëtarësimi do t’u mundësonte të rinjve të punojnë dhe të ndërtojnë karrierën e tyre profesionale në shtetet e tjera anëtare, sipas rregullave që zbatohen në kuadër të tregut të brendshëm të BE-së. Megjithatë, duhet pasur parasysh se qasja në tregun e punës të shteteve të reja anëtare mund të jetë objekt i marrëveshjeve kalimtare eventuale të përcaktuara me traktatin e anëtarësimit.
E njëjta gjë vlen edhe për arsimin dhe mobilitetin profesional. Anëtarësimi do ta lehtësonte më tej integrimin e institucioneve arsimore dhe të të rinjve malazezë në hapësirën evropiane, ndërsa njohja e kualifikimeve dhe rregullat që rregullojnë mobilitetin do të vareshin nga sistemi dhe profesioni konkret.
Një përfitim i mundshëm veçanërisht i rëndësishëm është qasja në politikën evropiane të kohezionit. Mali i Zi sot përdor ndihmën para-anëtarësuese të Bashkimit Evropian, përfshirë fondet përmes instrumentit IPA. Pas anëtarësimit, vendi do të mund të përdorte një spektër më të gjerë fondesh dhe instrumentesh evropiane, përfshirë fondet e politikës së kohezionit, sipas kushteve që vlejnë për shtetet anëtare.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se çdo sipërmarrës i ri do të merrte automatikisht para nga fondet evropiane. Fondet ndahen përmes programeve konkrete, thirrjeve publike dhe projekteve, ndërsa suksesi i tyre varet edhe nga aftësia e institucioneve vendase dhe përfituesve për të përgatitur dhe zbatuar projekte cilësore.
Integrimi evropian nënkupton gjithashtu harmonizimin e legjislacionit malazez me acquis communautaire të BE-së. Për të rinjtë janë veçanërisht të rëndësishme fushat e arsimit, punësimit, politikës sociale, mbrojtjes së punëtorëve, lirisë së lëvizjes dhe të drejtave themelore.
Në këtë kuptim, veçanërisht relevante janë kapitulli 2 – Liria e lëvizjes së punëtorëve, kapitulli 19 – Politika sociale dhe punësimi, kapitulli 23 – Gjyqësori dhe të drejtat themelore dhe kapitulli 26 – Arsimi dhe kultura. Megjithatë, anëtarësimi në vetvete nuk mund të zgjidhë çdo problem të të rinjve. BE-ja mund të sjellë rregulla, fonde, mobilitet dhe standarde, por mënyra se si Mali i Zi do t’i përdorë këto mundësi varet nga institucionet vendase, sistemi arsimor, ekonomia, komunitetet lokale dhe vullneti politik.
Nga vëzhgues pasivë në krijues
Të rinjtë nuk janë vetëm përfitues të programeve evropiane, por mund të jenë edhe pjesëmarrës aktivë në procesin e integrimit evropian. Pjesëmarrja është e mundur përmes organizatave rinore dhe joqeveritare, iniciativave studentore, këshillave lokalë të të rinjve, konsultimeve publike dhe projekteve që trajtojnë integrimin evropian. Përmes Dialogut të BE-së me të rinjtë dhe mekanizmave të tjerë të pjesëmarrjes, ata mund të formulojnë rekomandime dhe qëndrime dhe t’ua përcjellin institucioneve që marrin vendime.
Veçanërisht i rëndësishëm është roli i shoqërisë civile. Organizatat që monitorojnë kapitujt e negociatave mund të analizojnë zbatimin e reformave, të ndjekin shpenzimin e fondeve publike dhe evropiane, të marrin pjesë në diskutimet publike dhe të evidentojnë problemet në zbatimin e ligjeve. Studiuesit e rinj, studentët dhe aktivistët mund të kontribuojnë përmes projekteve të tilla në një kontroll më cilësor publik të procesit të integrimit evropian.
Kapitujt si 23, që përfshin gjyqësorin dhe të drejtat themelore, ose 26, që përfshin arsimin dhe kulturën, nuk janë vetëm tema për ekipet shtetërore negociuese. Përmbajtja e tyre ndikon drejtpërdrejt në jetën e përditshme të të rinjve. E njëjta vlen edhe për kapitullin 19, që lidhet me politikën sociale dhe punësimin, si dhe kapitullin 2, që rregullon lirinë e lëvizjes së punëtorëve.
Për të rinjtë në Mal të Zi, rruga evropiane nuk është vetëm çështje politike dhe kapitujsh negociues. Është çështje se ku do të arsimohen, ku do të punojnë, çfarë të drejtash do të kenë dhe sa mundësi do të kenë për të ndërtuar në mënyrë të pavarur jetën e tyre. Sa të disponueshme do të jenë realisht këto mundësi do të varet edhe nga aftësia e shtetit për të zbatuar reformat, por edhe nga gatishmëria e vetë të rinjve për t’u përfshirë dhe për të shfrytëzuar mundësitë që u ofrohen.
Bashkimi Evropian nuk do t’i zgjidhë automatikisht problemet e papunësisë, strehimit apo largimit të të rinjve, por mund të krijojë hapësirë më të gjerë për arsimim, mobilitet, punë, mbrojtjen e të drejtave dhe zhvillim profesional. Vlera e vërtetë e këtyre mundësive nuk do të matet vetëm me numrin e programeve dhe fondeve të hapura, por me atë nëse ato do t’u mundësojnë të rinjve të kenë më shumë zgjedhje dhe një perspektivë më të sigurt.
Ky tekst është hartuar në kuadër të projektit „Të gatshëm për BE“, të cilin e mbështet Komuna e Tivarit në kuadër të Konkursit Publik për shpërndarjen e mjeteve për projektet e organizatave joqeveritare për vitin 2026. Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi ekskluzive e NVU Eduko Plus dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e donatorit.
