Themeluesi i Qendrës PEN të Malit të Zi, akademiku Pavle Mijoviq, tha se Tivari dhe Ulqini plotësojnë njëri-tjetrin në shumë mënyra gjatë zhvillimit të tyre historik. “Ato janë shumë afër, nëse jo identik, me të kaluarën gjeologjike, klimën dhe format e botës së gjallë. Relievi i tyre përcaktohet nga vendndodhja e vendbanimeve në zonën bregdetare nën masivin malor të Rumisë, i cili i ndan ato nga brendësia natyrore – Liqeni i Shkodrës. Të dy qytetet janë të hapura drejt Otrantos, i cili të çon nga Adriatiku në Detin Jon, pra Detin Mesdhe, prandaj të dy bashkohen organikisht me qytetërimet fqinje mesdhetare”, tha ky arkeolog i njohur.
Në kohë paqeje dhe stabiliteti, Ulqini dhe Tivari bëhen qendra tërheqëse, veçanërisht për banorët nga brendësia, por nuk kishte kurrë shumë pompozitet, luks dhe shkëlqim të rremë. Ata ishin me fat që perandori të mëdha erdhën në këto zona në kohën e pjekurisë së tyre.
Këmbëngulja dhe qëndrueshmëria e kësaj popullsie në rrethana shpesh të pafavorshme është e mahnitshme. Sepse të mbijetosh fatkeqësi dhe ngjarje të tmerrshme natyrore, konflikte lufte në afërsi, pushtues të fuqishëm, të mbijetosh dhe të zhvillohesh pavarësisht gjithçkaje, kjo është vërtet një mrekulli e vërtetë.
Të lundrosh nëpër oqeanet e jetës, mbi sfidat dhe problemet e përditshme drejt së Vërtetës nuk ka qenë kurrë dhe është ende e mundur sot pa një busull shpirtërore. Kur e njeh të vërtetën, vetëm atëherë mund të zgjedhësh rrugën e duhur. Dhe kjo ka qenë gjithmonë ideali në Ulqin dhe Tivar: pajis anijen tënde, hip në bord këdo që dëshiron, lundro ku të duash në një det të qetë! Dhe jepu të gjithëve atë që i takon.
Mostërheqja e vëmendjes, imitimi etnik dhe fetar dhe shfaqja e besnikërisë ndaj shtetit ishin gjithashtu një mënyrë për të siguruar një ekzistencë pak a shumë normale në kohë pasigurie, por edhe shpresa se gjithçka do të kalojë dhe se ata do të mbeten të lirë, do të ruajnë ekzistencën e tyre dhe pikëpamjen e tyre për botën të mishëruar në një ideologji integruese komunitare.
Në të njëjtën kohë, ata janë heronj kur është e nevojshme: Beteja e Tugjemilit u zhvillua këtu në vitin 1042, kur Bizanti i fuqishëm u mund për herë të parë në Ballkan; këtu, më 13 korrik 1941, u ngrit një kryengritje, e para në Evropën e skllavëruar kundër fashizmit. Sigurisht, me mesazhin se antifashizmi është një luftë kundër çdo totalitarizmi dhe ekstremizmi.
“Nga Tugjemili, i cili themeloi shtetin e parë të Malit të Zi, përmes të gjitha qytetërimeve që jetuan së bashku këtu – venedikase, bizantine, osmane, malazeze, një vend ku tre fe të mëdha përjetuan një takim të madh, në të cilin Krishterizmi, Lindja dhe Perëndimi, së bashku me Islamin, jetojnë sikur të ishin të tyret, duke kuptuar se të gjithë jemi tanët, dhe se të gjitha dallimet janë vetëm diçka që na afron më shumë. Të paktën lejon dallime të tilla, ai i çmon dhe i ruan ato me xhelozi, duke kuptuar se pa njërën prej tyre, Tivari nuk do të ishte ashtu siç e njohim ne, prandaj nuk do të ishte më Tivari në kuptimin e plotë të asaj që ai është”, thotë kryetari i Tivarit, Dushan Raiçeviq.
Sigurisht që nuk është rastësi që as perandori i tmerrshëm maqedonas Samuili nuk mundi ta pushtonte Ulqinin në vitin 997, as kalorësia edhe më e frikshme mongole në vitin 1242, megjithëse ata udhëtuan lehtësisht deri në Zarë nga stepat e Azisë.
Si Ulqini ashtu edhe Tivari u hapën ndaj lidhjeve tregtare dhe detare dhe ndikimeve kulturore drejt zonave Mesdhetare dhe Ballkanike. Ato ndjekin trendet qytetëruese dhe formulën kyçe për bashkëjetesën e këtyre zonave: që shoqëritë të bazohen në drejtësi dhe që ato të mos jenë ksenofobe. Gjithmonë ka pasur njerëz me ngjyra të tjera lëkure, por ata ishin pjesë e këtyre qyteteve, të integruar në jetën shoqërore dhe kulturore. Thjesht, popullsia u mësua me raca, gjuhë dhe konfesione të ndryshme. Është kjo trashëgimia e perandorive të mëdha, pjesë e të cilave ishin, por kryesisht e traditave të tyre.
Ajo përzierje shekullore e kombeve dhe racave, në të cilën secili jep diçka, krijoi qytetarin, Tivarasin dhe Ulqinakun. Dhe do të mbeten të tillë nëse arrijnë të ruajnë një bërthamë të fortë të ndërkulturalizmit, të ngjashme me ato gurë në majë të Rumis, të cilët sot e kësaj dite dëshmojnë për proceset dhe ndryshimet pozitive historike që po shohim këtu.
