Rruga evropiane e Malit të Zi përfaqëson një nga proceset më të rëndësishme politike, ekonomike dhe shoqërore që nga rikthimi i pavarësisë së shtetit në vitin 2006. Anëtarësimi në Bashkimin Evropian (BE) nuk është vetëm një synim i politikës së jashtme të shtetit, por edhe një kornizë për zbatimin e reformave që duhet të përmirësojnë sundimin e ligjit dhe ekonominë, të forcojnë institucionet dhe të rrisin cilësinë e jetës së qytetarëve.
Ndryshe nga shumë çështje politike për të cilat në shoqërinë malazeze ekzistojnë ndasi të thella, integrimi evropian prej dekadash përfaqëson një fushë rreth së cilës ekziston konsensusi më i gjerë shoqëror. Pothuajse të gjitha qeveritë, pavarësisht përbërjes së tyre politike, e kanë ruajtur anëtarësimin në Bashkimin Evropian si përparësi të politikës shtetërore.
Mali i Zi sot konsiderohet vendi më i përparuar ndër vendet kandidate të Ballkanit Perëndimor. Pikërisht për këtë arsye, institucionet evropiane, por edhe shtetet anëtare, gjatë viteve të fundit kanë theksuar gjithnjë e më shpesh se ekziston një mundësi reale që ai të bëhet anëtari i ardhshëm i BE-së, nëse vazhdon zbatimin e reformave dhe përmbush kriteret përfundimtare në procesin e negociatave.
Ambasadori i Bashkimit Evropian, Johan Satler, vlerësoi së fundmi se procesi i anëtarësimit ka pasur një efekt transformues mbi shtetin dhe se Mali i Zi sot është thelbësisht ndryshe nga ai i vitit 2012.
Megjithëse sot flitet shpesh për një anëtarësim të mundshëm deri në fund të vitit 2028, rruga evropiane e Malit të Zi zgjat prej pothuajse dy dekadash. Bëhet fjalë për një proces që ka kërkuar harmonizimin e një pjese të madhe të legjislacionit vendas me atëtë BE-së, reformimin e institucioneve, forcimin e gjyqësorit, përmirësimin e administratës publike dhe zbatimin e një sërë ndryshimesh ekonomike e shoqërore.
Për të kuptuar se ku ndodhet sot Mali i Zi, është e nevojshme të kthehemi në fillimet e procesit të integrimit evropian.
Nga rikthimi i pavarësisë deri te statusi i vendit kandidat
Pas referendumit për pavarësinë, të mbajtur më 21 maj 2006, një nga përparësitë e para të politikës së jashtme të shtetit të pavarur u bë afrimi me Bashkimin Evropian. Po atë vit, Bashkimi Evropian vendosi marrëdhënie institucionale me Malin e Zi, ndërsa hapat e mëtejshëm u orientuan drejt krijimit të marrëdhënieve kontraktuale që përbëjnë bazën e procesit të anëtarësimit.
Hapi i parë i madh ishte nënshkrimi i Marrëveshjes së Stabilizim-Asociimit (MSA), më 15 tetor 2007 në Luksemburg, e cila hyri në fuqi më 1 maj 2010, pas ratifikimit nga të gjitha shtetet anëtare të BE-së.
Me këtë marrëveshje u rregulluan dialogu politik, marrëdhëniet tregtare, bashkëpunimi në fushën e drejtësisë, ekonomisë, mbrojtjes së mjedisit, arsimit dhe në shumë fusha të tjera. MSA-ja përbën themelin e të gjitha marrëdhënieve ndërmjet Bashkimit Evropian dhe shtetit nënshkrues përpara anëtarësimit të plotë.
Pasi Marrëveshja filloi të zbatohej, Mali i Zi vazhdoi me reformat dhe, më 15 dhjetor 2008, paraqiti kërkesën zyrtare për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Komisioni Evropian më pas zhvilloi një analizë të hollësishme të gatishmërisë së vendit përmes një Pyetësori gjithëpërfshirës, i cili përmbante disa mijëra pyetje mbi funksionimin e institucioneve, legjislacionin, ekonominë, gjyqësorin dhe kapacitetet administrative. Në bazë të përgjigjeve të dorëzuara dhe vlerësimit të përparimit të arritur, Këshilli Evropian, në dhjetor të vitit 2010, i dha Malit të Zi statusin e vendit kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian.
Marrja e statusit të vendit kandidat përbënte një konfirmim të fuqishëm se shteti kishte arritur përparim të konsiderueshëm institucional, por njëkohësisht shënoi edhe fillimin e një faze shumë më kërkuese të procesit: negociatat e anëtarësimit.
Hapja e negociatave – fillimi i fazës më të vështirë
Negociatat e anëtarësimit ndërmjet Malit të Zi dhe Bashkimit Evropian u hapën zyrtarisht më 29 qershor 2012 në Bruksel. Me këtë, Mali i Zi u bë vendi i parë që i zhvilloi negociatat sipas metodologjisë së atëhershme të re të zgjerimit, në të cilën kapitujt që lidhen me sundimin e ligjit morën një rol qendror në të gjithë procesin.
Negociatat nuk janë bisedime klasike diplomatike për kompromise politike. Thelbi i tyre është që vendi kandidat të dëshmojë se është i aftë të marrë përsipër dhe të zbatojë tërësisht acquis-në e Bashkimit Evropian – të njohur si “acquis communautaire” (përmbledhja e legjislacionit të BE-së) – e cila përfshin dhjetëra mijëra akte juridike, rregullore dhe standarde.
E gjithë acquis-ja e Bashkimit Evropian është ndarë në 33 kapituj negociues që përfshijnë pothuajse të gjitha fushat e jetës – nga lëvizja e lirë e mallrave, kapitalit dhe njerëzve, përmes bujqësisë, peshkimit dhe energjisë, deri te mbrojtja e mjedisit, prokurimi publik, kontrolli financiar dhe gjyqësori.
Çdo kapitull kalon nëpër disa faza. Fillimisht vlerësohet harmonizimi i rregullave vendase me legjislacionin evropian; më pas përcaktohen kriteret që shteti duhet t’i përmbushë përpara hapjes ose mbylljes së kapitullit; dhe vetëm pasi Komisioni Evropian dhe të gjitha shtetet anëtare të vlerësojnë se detyrimet janë përmbushur, kapitulli mund të mbyllet përkohësisht. Ndryshe nga shumë vende të tjera kandidate, Mali i Zi hapi shumë shpejt një numër të madh kapitujsh negociues. Megjithatë, me rritjen e kompleksitetit të reformave, ritmi i negociatave filloi të ngadalësohej, veçanërisht në fushat që lidhen me gjyqësorin, luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar.
Vitet e ngecjes
Megjithëse në vitet e para të negociatave Mali i Zi konsiderohej kandidati më i përparuar në procesin e zgjerimit dhe i hapte relativisht shpejt kapitujt negociues, rruga e tij evropiane filloi të ngadalësohej nga viti 2018. Ngecja më e theksuar u shënua në periudhën nga viti 2020 deri në fund të vitit 2023, kur negociatat praktikisht nuk shënuan ndonjë përparim të rëndësishëm. Gjatë kësaj periudhe nuk u mbyll përkohësisht asnjë kapitull i ri negociues, çka përbënte ngecjen më të gjatë që nga fillimi i negociatave në vitin 2012.
Arsyet e ngadalësimit ishin të shumta. Bashkimi Evropian zbatoi të ashtuquajturën klauzolë të balancës (balance clause), sipas së cilës përparimi në të gjitha fushat e tjera varet nga rezultatet në kapitujt 23 dhe 24, që lidhen me gjyqësorin, sundimin e ligjit dhe luftën kundër korrupsionit. Kjo nënkuptonte se, pa reforma të dukshme në këto fusha, nuk ishte e mundur të mbylleshin kapitujt e tjerë negociues. Një sfidë shtesë ishte pranimi i metodologjisë së re të zgjerimit në vitin 2020, e cila e theksoi edhe më fuqishëm rëndësinë e reformave në fushën e të drejtave themelore dhe funksionimit të institucioneve.
Në të njëjtën kohë, procesi u ngadalësua edhe nga zhvillimet e brendshme politike. Ndryshimet e shpeshta të qeverive, bllokadat institucionale disamujore, vendet e paplotësuara në institucionet kryesore gjyqësore, përfshirë Gjykatën Kushtetuese dhe Këshillin Gjyqësor, si edhe zbatimi i ngadalshëm i reformave, bënë që integrimi evropian ta humbiste për disa vite hovin e mëparshëm.
Kapitujt 23 dhe 24: Themeli i integrimit evropian
Megjithëse negociatat e anëtarësimit zhvillohen përmes 33 kapitujve negociues, më të rëndësishmit janë Kapitulli 23 – Gjyqësori dhe të drejtat themelore dhe Kapitulli 24 – Drejtësia, liria dhe siguria. Dinamika e të gjithë procesit negociues varet pikërisht nga përparimi në këto fusha, prandaj institucionet evropiane shpesh i quajnë ato “zemra e negociatave”.
Në bazë të përvojave nga zgjerimet e mëparshme, Bashkimi Evropian e ndryshoi qasjen ndaj negociatave dhe vendosi që çështjet e sundimit të ligjit të hapeshin ndër të parat dhe të mbylleshin ndër të fundit. Qëllimi i kësaj qasjeje është që vendet kandidate të kenë kohë të mjaftueshme që reformat të mos mbeten vetëm në letër, por të japin rezultate konkrete në praktikë.
Për Malin e Zi, kjo nënkuptonte se suksesi i negociatave do të matej para së gjithash përmes pavarësisë së gjyqësorit, efikasitetit të institucioneve, luftës kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, mbrojtjes së të drejtave të njeriut, lirisë së medias dhe forcimit të besimit të qytetarëve në institucionet e sistemit.
Përgjatë viteve, Komisioni Evropian ka theksuar vazhdimisht në raportet e tij se në këto fusha është arritur njëfarë përparimi, por se nevojiten rezultate të dukshme dhe të qëndrueshme, veçanërisht në procedimin e rasteve të korrupsionit të nivelit të lartë dhe krimit të organizuar.
Pikërisht këta dy kapituj kanë përbërë sfidën më të madhe për çdo qeveri malazeze që nga fillimi i negociatave, pavarësisht përbërjes politike të pushtetit ekzekutiv.
Çfarë përfshin Kapitulli 23?
Kapitulli 23 lidhet me gjyqësorin dhe të drejtat themelore. Në fokus të tij janë pavarësia, paanshmëria dhe efikasiteti i gjykatave; reforma e prokurorisë; lufta kundër korrupsionit; mbrojtja e të drejtave të njeriut; liria e shprehjes dhe e medias; mbrojtja e të drejtave të pakicave; ndalimi i diskriminimit dhe përmirësimi i punës së institucioneve gjyqësore.
Përparimi në këtë kapitull nuk matet me numrin e ligjeve të miratuara, por me faktin nëse qytetarët gëzojnë mbrojtje të barabartë para ligjit dhe nëse institucionet punojnë pa ndikim politik.
Çfarë përfshin Kapitulli 24?
Kapitulli 24 përfshin çështjet e drejtësisë, lirisë dhe sigurisë, duke përfshirë: luftën kundër krimit të organizuar; bashkëpunimin ndërkombëtar policor; menaxhimin e kufijve; politikën e migracionit; azilin; luftën kundër trafikimit të qenieve njerëzore; luftën kundër pastrimit të parave; dhe bashkëpunimin me agjencitë evropiane të sigurisë.
Në këtë fushë, Bashkimi Evropian i kushton vëmendje të veçantë rezultateve të policisë, prokurorisë dhe gjykatave, si edhe koordinimit të tyre të ndërsjellë në procedimin e veprave penale më komplekse.
IBAR-i – pikë kthese që riktheu hovin evropian
Një nga ngjarjet më të rëndësishme në procesin e deritanishëm të anëtarësimit ishte marrja e Raportit të Vlerësimit të Përmbushjes së Kritereve të Përkohshme, i njohur më mirë si IBAR (Interim Benchmark Assessment Report).
IBAR-i është një dokument i Komisionit Evropian, me të cilin vlerësohet nëse vendi kandidat i ka përmbushur kriteret e përkohshme në kapitujt 23 dhe 24. Vlerësimi pozitiv nuk nënkupton përfundimin e negociatave, por konfirmon se është arritur një nivel i mjaftueshëm reformash që procesi të mund të hyjë në fazën përfundimtare.
Pas shumë vitesh pune për përmbushjen e kërkesave në fushën e gjyqësorit dhe sundimit të ligjit, Mali i Zi mori IBAR-in pozitiv në qershor të vitit 2024, gjë që u vlerësua si një sukses historik i integrimit evropian.
Zyrtarët evropianë deklaruan se bëhej fjalë për një vlerësim të fuqishëm të përparimit të arritur, por njëkohësisht rikujtuan se pas IBAR-it pozitiv pason pjesa edhe më e vështirë e punës: mbyllja e kapitujve negociues dhe zbatimi i reformave në praktikë.
Partnerët evropianë theksuan atëherë se Mali i Zi kishte një mundësi që nuk duhej ta humbiste, sepse, për herë të parë pas disa vitesh, ishte krijuar mundësia për përfundimin e përshpejtuar të negociatave.
Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, gjatë vizitës së saj në Podgoricë më 31 tetor 2023, deklaroi se Mali i Zi mund të bëhet anëtari i ardhshëm i Bashkimit Evropian nëse vazhdon reformat me ritmin aktual, ndërsa përfaqësuesit e Këshillit Evropian kanë theksuar disa herë se vendi është bërë kandidati më i suksesshëm në procesin e zgjerimit.
Hov i ri pas IBAR-it
Marrja e IBAR-it pozitiv i hapi Malit të Zi mundësinë që të fillojë mbylljen e një numri më të madh kapitujsh negociues.
Kjo do të thotë se fokusi në periudhën e ardhshme do të drejtohet te dëshmimi se standardet evropiane zbatohen në mënyrë të qëndrueshme në të gjitha fushat, nga kontrolli financiar dhe prokurimi publik, përmes mbrojtjes së mjedisit, deri te konkurrenca, bujqësia dhe energjia.
Komisioni Evropian ka theksuar se faza përfundimtare e negociatave shpesh është edhe më e vështira, sepse nënkupton jo vetëm miratimin e ligjeve të reja, por edhe zbatimin e tyre të plotë, monitorimin e vazhdueshëm të rezultateve dhe konfirmimin nga të gjitha shtetet anëtare të Bashkimit Evropian se kushtet janë përmbushur.
Pikërisht për këtë arsye, vitet e ardhshme konsiderohen vendimtare për arritjen e synimit strategjik drejt të cilit Mali i Zi po punon prej pothuajse dy dekadash: anëtarësimit të plotë në Bashkimin Evropian.
Në prag të anëtarësimit
Pothuajse dy dekada pasi e përcaktoi integrimin evropian si një nga përparësitë kryesore shtetërore, Mali i Zi ndodhet në fazën përfundimtare të negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Rruga nga nënshkrimi i Marrëveshjes së Stabilizim-Asociimit, përmes marrjes së statusit të vendit kandidat dhe hapjes së negociatave, deri te marrja e IBAR-it pozitiv, ka dëshmuar se bëhet fjalë për një proces që ka kërkuar njëkohësisht vullnet politik, reforma institucionale dhe përkushtim afatgjatë ndaj standardeve evropiane. Ndërkohë, ka ndryshuar edhe vetë Bashkimi Evropian. Pas disa vitesh gjatë të cilave politika e zgjerimit ishte në plan të dytë, rrethanat gjeopolitike e rikthyen zgjerimin ndër përparësitë e politikës evropiane. Për këtë arsye, sot flitet më shpesh se më parë për mundësinë reale që pikërisht Mali i Zi të bëhet vendi i parë i ardhshëm anëtar i Bashkimit Evropian nga rajoni i Ballkanit Perëndimor.
Megjithatë, zyrtarët evropianë paralajmërojnë pothuajse njëzëri se përfundimi i negociatave nuk do të varet nga premtimet politike apo nga afatet ambicioze, por vetëm nga rezultatet e reformave.
Komisionerja Evropiane për Zgjerim, Marta Kos, deklaroi në qershor të këtij viti se Mali i Zi ka arritur përparim të rëndësishëm në rrugën evropiane, por se përpara tij është pjesa përfundimtare e procesit, e cila kërkon të njëjtin nivel përkushtimi ndaj reformave.
Prandaj, vitet e ardhshme do të jenë vendimtare jo vetëm për mbylljen e kapitujve të mbetur negociues, por edhe për të konfirmuar se sundimi i ligjit, institucionet efikase dhe qeverisja e përgjegjshme janë bërë vlera të qëndrueshme të shoqërisë malazeze.
(Autore: Vjera Lulgjuraj – OJQ Eduko Plus)
Ky tekst është hartuar në kuadër të projektit “Gati për BE!”, i cili mbështetet nga Komuna e Tivarit përmes Konkursit Publik për ndarjen e mjeteve për projektet e organizatave joqeveritare për vitin 2026. Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi vetëm e OJQ-së Eduko Plus dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e donatorit.
