Laureatët e shquar amerikanë të çmimit Nobel Daron Açemoglu dhe James A. Robinson në librin e tyre “Pse Kombet Dështojnë” arrijnë në përfundimin se janë institucionet cilësore ato që në thelb dallojnë vendet e pasura dhe të begata nga ato të varfra. Autorët njohin dy lloje institucionesh: gjithëpërfshirëse, të cilat inkurajojnë qytetarët dhe ekonominë të arrijnë potencialin e tyre të plotë dhe të jenë të begatë, dhe nxjerrëse, të cilat marrin pasuri materiale nga shoqëria dhe e shpërndajnë atë te elitat. Meqenëse ndërkulturalizmi është kapitali dhe burimi më i madh i Malit të Zi, është e nevojshme ta mbrojmë atë në mënyrë institucionale, ta përmirësojmë dhe t’ia ofrojmë botës si modelin tonë autentik të jetës.
Në këtë kontekst, bregdeti i Malit të Zi, me një fokus të veçantë në komunat e Ulqinit dhe Tivarit si bërthama historike dhe shoqërore e bashkëjetesës shumëetnike, përfaqëson hapësirën më interesante ndërkulturore në të gjithë Adriatikun dhe një destinacion unik kulturor dhe turistik në Evropë dhe Mesdhe. Sipas gazetarit amerikan Robert D. Kaplan, kjo zonë ofron një alternativë të ndriçuar ndaj zhvlerësimit dhe humbjes së të gjitha kujtimeve dhe traditave, sepse dimensioni “i bashkuar në diversitet” është më i pranishëm këtu se kudo tjetër në Evropë. Zbulimi i të tjerëve në këtë hapësirë është zbulim i marrëdhënieve, jo i pengesave; në këtë relacion, zbulohen njëkohësisht si ndryshimet ashtu edhe ngjashmëritë, gjë që është një burim motivimi i fortë pedagogjik dhe thelbi i çdo aktiviteti ndërkulturor.
Megjithatë, situata fillestare aktuale në terren tregon sfida serioze që kërcënojnë këtë kapital socio-kulturor. Sfidat afatgjata në fushën e administratës publike dhe sektorit të arsimit, kryesisht përmes prizmit të politizimit të shprehur më parë të institucioneve dhe proceseve jotransparente gjatë punësimit, kanë krijuar një mjedis në të cilin kompetencat profesionale dhe ndërkulturore tërhiqen para interesave të veçanta. Edhe pse institucionet arsimore në konceptet e mëparshme nuk trajtoheshin si përdorues fundorë parësorë, por si pjesë e kornizës së përgjithshme institucionale, ekziston një nevojë urgjente për t’i ripërcaktuar ato teknikisht dhe në thelb përmes këtij projekti si hapësira kyçe për zhvillimin e kohezionit social. Kjo është arsyeja pse ne kemi nevojë për institucione dhe programe gjithëpërfshirëse këtu dhe tani që do ta ruajnë, dokumentojnë dhe paraqesin këtë thesar dhe kapital ndërkulturor për veten tonë – para së gjithash për të rinjtë, dhe pastaj për turistët dhe vizitorët tanë.
Si shtet dhe shoqëri, ne duhet të hyjmë në një fazë të re, më të menduar të zhvillimit: një kalim nga multikulturalizmi pasiv (së bashku me ekzistencën pranë njëri-tjetrit) në interkulturalizëm aktiv. Historia është dëshmitare se janë komunitetet, themelet e të cilave janë bashkëveprimi, humanizmi dhe shkëmbimi, ato që janë në gjendje të menaxhojnë me sukses diversitetin kulturor, të inkurajojnë kreativitetin dhe inovacionin, dhe të arrijnë përparim ekonomik afatgjatë dhe kohezion komunitar.
Vetëm ata që kanë një përvojë të ngulitur barazie në identitetin e tyre kanë forcën e tolerancës dhe aftësinë për të kuptuar të tjerët: të mos u imponojnë atyre rregullat dhe kanonet e veta. Dhe kjo hap një hapësirë të madhe dhe një shans që të tjerët t’i kuptojnë ata. Hapja ndaj mendimeve të të tjerëve do të thotë pranimi i zakoneve, traditave, vlerave të tyre, të cilat bota jonë shpirtërore mund t’i pasurojë dhe të rrisë kuptimin tonë për botën dhe njeriun. Një frymë e tillë qytetërimi bashkon dhe çliron.
Kjo është arsyeja pse, falë kohëzgjatjes mijëvjeçare, tolerancës dhe lidhjes së brendshme, këto themele të qëndrueshme, Ulqini dhe Tivari shijuan frytet e të gjitha kulturave, qytetërimeve dhe feve që erdhën në mjediset tona, duke pranuar të dobishmen dhe të bukurën nga secila. Në të njëjtën kohë, grupet e ndryshme plotësonin njëri-tjetrin duke mbuluar të metat e tyre me virtytet e tyre. Bashkëpunimi i përgjithshëm i zhvilluar në atë mjedis tolerant rezultoi në depërtimin e kulturave, bashkimin dhe zgjerimin e tyre.
Kjo është arsyeja pse kemi një përgjegjësi të madhe, siç thamë, për të ruajtur dhe përmirësuar këtë kapital më të madhin tonë në interesin më të mirë të vehtes, por edhe të atyre që do të jetojnë në këtë zonë të bukur pas nesh.
