Kur Mali i Zi u bë anëtari i 29-të i Aleancës së Atlantikut të Veriut (NATO) më 5 qershor 2017, ai kishte kaluar tashmë vite reformash politike e institucionale dhe përshtatjeje të sistemit të mbrojtjes me standardet e Aleancës. Megjithatë, anëtarësimi nuk erdhi brenda natës. Rruga drejt NATO-s nisi pak pas rikthimit të pavarësisë shtetërore në vitin 2006 dhe zgjati më shumë se dhjetë vjet.
Gjatë kësaj periudhe, Mali i Zi kaloi nëpër disa faza: nga Partneriteti për Paqe dhe intensifikimi i bashkëpunimit me NATO-n, te reformat në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë, ftesa për anëtarësim dhe përfundimi i procedurës së anëtarësimit. Njëkohësisht, anëtarësimi në NATO ishte një nga çështjet më të rëndësishme dhe më të debatueshme politike në Malin e Zi bashkëkohor.
Mali i Zi vendos lidhjet e para me NATO-n
Pas referendumit të mbajtur më 21 maj 2006, Mali i Zi riktheu pavarësinë, ndërsa më 3 qershor të po atij viti Kuvendi miratoi Deklaratën e Pavarësisë. Një nga drejtimet e politikës së shtetit të ri ishte forcimi i lidhjeve me institucionet euroatlantike, ndër të cilat NATO-ja zinte një vend të veçantë.
Hapi i parë konkret u ndërmor që në fund të vitit 2006. Në samitin e NATO-s në Riga, në nëntor, Mali i Zi u ftua t’i bashkohej Partneritetit për Paqe (PfP), një program që u mundëson vendeve joanëtare të zhvillojnë bashkëpunimin me Aleancën në fushat e mbrojtjes dhe sigurisë. Dokumenti Kornizë u nënshkrua më 14 dhjetor 2006, duke vendosur kështu marrëdhënien e parë formale të Malit të Zi me NATO-n.
Në periudhën që pasoi, bashkëpunimi u bë gjithnjë e më intensiv. Gjatë vitit 2007, Mali i Zi mori pjesë në Procesin e Planifikimit dhe Rishikimit të Partneritetit për Paqe, miratoi Programin Individual të Partneritetit dhe hapi Misionin e tij pranë NATO-s në Bruksel. Këta hapa ishin pjesë e një procesi më të gjerë të përshtatjes së institucioneve dhe të sistemit të mbrojtjes me standardet ndërkombëtare, si dhe të përgatitjes për fazat e ardhshme të marrëdhënieve me Aleancën.
Dialogu i Intensifikuar dhe reformat
Faza tjetër e rëndësishme erdhi në vitin 2008. Në samitin e NATO-s në Bukuresht, në prill, aleatët e ftuan Malin e Zi të niste Dialogun e Intensifikuar për aspiratat e tij për anëtarësim dhe reformat përkatëse. Dialogu përfshinte një gamë të gjerë çështjesh, nga ato politike dhe të sigurisë deri te çështjet ushtarake dhe financiare.
Po atë vit, Mali i Zi ra dakord me NATO-n për Planin Individual të Veprimit të Partneritetit (IPAP), që synonte ta orientonte bashkëpunimin drejt reformave konkrete politike, ushtarake, të sigurisë dhe institucionale. IPAP-i i mundësonte NATO-s të ofronte këshilla dhe mbështetje të përshtatura sipas nevojave të vendit partner.
Kjo ishte e rëndësishme sepse rruga drejt NATO-s nuk nënkuptonte vetëm ndryshime në ushtri. Nga një vend që synonte anëtarësimin pritej përmirësimi i institucioneve të ndryshme dhe forcimi i kontrollit demokratik mbi sektorin e sigurisë. Ndër fushat që morën rëndësi gjatë këtij procesi ishin reforma e sektorit të sigurisë, sundimi i ligjit, lufta kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, si dhe arritja e standardeve të NATO-s në mbrojtje.
MAP-i: një etapë e rëndësishme drejt anëtarësimit
Etapa tjetër e rëndësishme erdhi në dhjetor 2009, kur Mali i Zi u ftua të përfshihej në MAP (Membership Action Plan), përkatësisht në Planin e Veprimit për Anëtarësim. Cikli i parë filloi në vitin 2010, me dorëzimin e Programit të parë Vjetor Kombëtar.
MAP-i përbënte një kornizë për përgatitjen e vendit për anëtarësim të mundshëm në NATO. Përmes tij ndiqeshin rezultatet e reformave dhe përparimi në fusha të ndryshme, duke përfshirë sundimin e ligjit, reformën e sektorit të mbrojtjes dhe sigurisë, si dhe luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar. Pjesëmarrja në program nuk nënkuptonte automatikisht anëtarësim; përparimi varej nga reformat e zbatuara dhe vlerësimi i vendeve anëtare.
Gjatë kësaj periudhe, Mali i Zi punoi edhe për modernizimin e Ushtrisë dhe përafrimin e saj me standardet e NATO-s, përfshirë ndërveprueshmërinë – aftësinë e forcave të tij të armatosura për të vepruar së bashku me ushtritë e vendeve të tjera. Njëkohësisht, që nga viti 2010, ushtarët malazezë morën pjesë në misionin e NATO-s në Afganistan, si një formë e bashkëpunimit praktik me Aleancën.
Kështu, MAP-i u bë pjesë e rëndësishme e përgatitjeve për fazën tjetër: marrjen e ftesës zyrtare për anëtarësim.
Ftesa për anëtarësim në vitin 2015
Një kthesë e madhe ndodhi më 2 dhjetor 2015.
Atë ditë, ministrat e jashtëm të 28 vendeve anëtare të NATO-s vendosën ta ftonin Malin e Zi të niste negociatat e anëtarësimit. Kështu, procesi shumëvjeçar i bashkëpunimit hyri në fazën përfundimtare. NATO-ja theksoi njëkohësisht se reformat duhej të vazhdonin, veçanërisht në fushën e sundimit të ligjit.
Pas marrjes së vendimit, takimit iu bashkuan zëvendëskryeministri dhe ministri i punëve të jashtme dhe integrimit evropian i Malit të Zi, Igor Lukshiq, si dhe ministrja e mbrojtjes, Milica Pejanoviq-Gjurishiq.
Më pas u zhvilluan negociatat e anëtarësimit, gjatë të cilave përfaqësuesit e Malit të Zi dhe të NATO-s diskutuan detyrimet që vendi do të merrte përsipër si anëtar. Negociatat u mbajtën në shkurt 2016, në selinë e NATO-s në Bruksel.
Nënshkrimi i Protokollit të Anëtarësimit
Hapi tjetër i madh u ndërmor më 19 maj 2016, kur ministrat e jashtëm të vendeve anëtare të NATO-s nënshkruan Protokollin e Anëtarësimit të Malit të Zi.
Mali i Zi mori atëherë statusin e „vendit të ftuar“ dhe mundësinë për të marrë pjesë si vëzhgues në takimet e NATO-s. Megjithatë, për hyrjen formale në Aleancë duhej që të gjitha vendet që ishin anëtare në atë kohë ta ratifikonin Protokollin sipas procedurave të tyre kombëtare.
Në atë kohë, NATO-ja kishte 28 anëtarë dhe Protokolli duhej të ratifikohej në përputhje me procedurat kombëtare të secilit prej tyre.
Kjo pjesë e procesit zgjati me muaj. Vendet anëtare përfunduan një nga një procedurat e tyre parlamentare ose të tjera kushtetuese. Deri në maj 2017, të gjitha vendet anëtare të NATO-s e kishin ratifikuar anëtarësimin e Malit të Zi.
Anëtarësimi si çështje e ndarjeve të brendshme politike
Ndërsa vendi përparonte drejt anëtarësimit, çështja e NATO-s shkaktonte ndarje të forta politike brenda Malit të Zi.
Partitë në pushtet dhe forcat politike që mbështesnin anëtarësimin e paraqisnin integrimin në NATO si çështje të sigurisë, të pozitës ndërkombëtare dhe të orientimit strategjik të vendit. Një pjesë e partive opozitare e kundërshtonte anëtarësimin, kërkonte referendum dhe mendonte se për një çështje kaq të rëndësishme duhej të vendosnin drejtpërdrejt qytetarët.
Mbështetja e publikut nuk ishte e njëjtë gjatë gjithë periudhës. Për shembull, një sondazh i Ipsos-it nga marsi 2014 tregonte 46 % mbështetje për anëtarësimin dhe 42 % kundërshtim, ndërsa një sondazh i agjencisë Damar nga janari 2016 tregonte 47,3 % mbështetje dhe 37,1 % kundërshtim. Duhet pasur parasysh se këto janë rezultate të sondazheve të ndryshme, të kryera në periudha të ndryshme dhe me metodologji të ndryshme, prandaj nuk duhen trajtuar si një seri e vetme statistikore e vazhdueshme.
Ndarjet politike ishin veçanërisht të dukshme në vitin 2017, kur po përfundonte ratifikimi. Një pjesë e opozitës bojkotonte punën e parlamentit, ndërsa kundërshtarët e anëtarësimit organizonin protesta.
Votimi në Kuvend
Një nga hapat e fundit brenda vendit u ndërmor më 28 prill 2017 në Cetinë.
Kuvendi i Malit të Zi ratifikoi Traktatin e Atlantikut të Veriut. Për vendimin votuan 46 deputetë, nga 81 vende gjithsej në parlament. Votimi u zhvillua pa praninë e pjesës më të madhe të opozitës, e cila e bojkotoi seancën. Në të njëjtën kohë, para ndërtesës së parlamentit u mbajt një protestë kundër anëtarësimit.
Për këtë arsye, procesi i anëtarësimit në NATO mbeti jo vetëm çështje e së drejtës ndërkombëtare, por edhe një nga çështjet më të rëndësishme të politikës së brendshme të Malit të Zi.
Është e rëndësishme të dallohen dy hapa: Kuvendi i Malit të Zi ratifikoi dokumentin e anëtarësimit, por Mali i Zi nuk u bë ende formalisht anëtar i NATO-s. Për këtë duhej të përfundonte edhe procedura ndërkombëtare e anëtarësimit.
Mali i Zi bëhet anëtar i NATO-s
Hapi i fundit u ndërmor më 5 qershor 2017 në Uashington.
Atë ditë, Mali i Zi depozitoi instrumentin e anëtarësimit në Traktatin e Atlantikut të Veriut pranë Qeverisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës (SHBA), e cila është depozitarja e traktatit. Në atë çast, Mali i Zi u bë formalisht anëtari i 29-të i NATO-s.
Kështu përfundoi një proces që kishte nisur më shumë se dhjetë vjet më parë. Nga rikthimi i pavarësisë në vitin 2006, përmes Partneritetit për Paqe, Planit Individual të Veprimit të Partneritetit, Dialogut të Intensifikuar dhe MAP-it, Mali i Zi zhvilloi gradualisht bashkëpunimin me NATO-n dhe zbatoi reforma.
Dy ditë më vonë, më 7 qershor, flamuri i Malit të Zi u ngrit solemnisht në selinë e NATO-s në Bruksel. Ceremoni u mbajtën edhe në komanda të tjera të rëndësishme të NATO-s.
Çfarë nënkuptonte anëtarësimi për Malin e Zi?
Me anëtarësimin në NATO, Mali i Zi u bë pjesë e sistemit të mbrojtjes kolektive dhe fitoi të drejtën të marrë pjesë në vendimmarrjen e Aleancës. Njëkohësisht, ai mori përsipër detyrimet që kanë edhe anëtarët e tjerë, përfshirë kontributin në aktivitetet e përbashkëta të mbrojtjes dhe zhvillimin e mëtejshëm të kapaciteteve të veta mbrojtëse.
Një nga parimet themelore të Aleancës është Neni 5 i Traktatit të Atlantikut të Veriut, sipas të cilit një sulm i armatosur ndaj një ose më shumë vendeve anëtare konsiderohet sulm ndaj të gjithave. Kjo do të thotë se vendet anëtare zotohen t’i japin ndihmë vendit të sulmuar. Mënyra dhe shkalla e ndihmës përcaktohen sipas rrethanave dhe vendimeve të aleatëve.
Hyrja në Aleancë solli edhe detyrime të reja në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë. Mali i Zi vazhdoi t’i përafronte institucionet dhe forcat e tij të armatosura me standardet e NATO-s, duke marrë njëkohësisht pjesë në aktivitete të përbashkëta dhe misione ndërkombëtare. Kështu, forcat e armatosura malazeze vazhduan të kontribuonin në aktivitete të ndryshme të NATO-s, në bashkëpunim me ushtritë e vendeve të tjera anëtare.
Në planin politik, vendi fitoi mundësinë të marrë pjesë në mënyrë të barabartë në punën e njërës prej aleancave më të rëndësishme të sigurisë në botë. Vendimet e NATO-s merren me konsensus, çka do të thotë se edhe anëtarët më të vegjël marrin pjesë në procesin e vendimmarrjes. Për Malin e Zi, kjo solli ndryshim në pozitën e tij ndërkombëtare dhe forcim të mëtejshëm të drejtimit të politikës së tij të jashtme dhe të sigurisë.
Kështu, 5 qershori 2017 shënoi jo vetëm përfundimin e negociatave dhe reformave shumëvjeçare, por edhe fillimin e një faze të re për Malin e Zi: fazës në të cilën ai nuk ishte më vend kandidat, por anëtar i plotë i NATO-s, me të drejtat dhe përgjegjësitë që sjell ky status.
(Vjera Lulgjuraj – OJQ Eduko Plus)
Ky tekst është hartuar në kuadër të projektit “Gati për BE!”, i cilimbështetet nga Komuna e Tivarit përmes Konkursit Publik për ndarjen e mjeteve për projektet e organizatave joqeveritare për vitin 2026.Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi vetëm e OJQ-së Eduko Plus dhenuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e donatorit.
